Silvio Gazzaniga: Người đàn ông tạo nên “giấc mơ vàng” cho bóng đá thế giới

Trong bóng đá, những cái tên như Pelé, Diego Maradona hay Lionel Messi được tôn vinh như những vị vua sân cỏ. Thế nhưng, ở thành Milan cổ kính lại có một người đàn ông lặng lẽ đã tạo ra thứ mà không chỉ có các vị vua mà mọi cầu thủ đều khao khát, chiếc cúp vàng World Cup. Người đàn ông đó là Silvio Gazzaniga.

Thời niên thiếu và cái nôi nghệ thuật tại Milan

Silvio Gazzaniga sinh ngày 23/1/1921 tại Milan, nước Ý. Ông lớn lên trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động khi đất nước trải qua cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng vào những năm 1930 và bóng tối của cuộc thế chiến thứ hai. Tuy nhiên, những khó khăn thời cuộc không thể dập tắt tài năng nghệ thuật thiên phú bên trong ông.

Milan vốn nổi tiếng về thời trang và kiến trúc, tại nơi đây ông đã được đào tạo bài bản ở những ngôi trường nghệ thuật ứng dụng danh tiếng bậc nhất những năm 1940:

• Trường Nhân đạo (Scuola Umanitaria): Nơi đã cho ông những bước đi đầu tiên về nghệ thuật ứng dụng.
• Trường Nghệ thuật Cao cấp tại lâu đài Sforzesco (Scuola Superiore d’Arte del Castello Sforzesco): Ở đây, Gazzaniga theo học chuyên sâu và trở thành một bậc thầy về chế tác kim hoàn, thiết kế trang sức và đúc huy chương.

Bắt đầu làm thợ học việc từ năm 16 tuổi, Gazzaniga đã dành hơn 3 thập kỷ lặng lẽ đục gọt các chi tiết trang sức tinh xảo. Đến cuối năm 1953, ông bén duyên và bắt đầu hợp tác với Stabilimento Artistico Bertoni (ngày nay là GDE Bertoni), một xưởng đúc danh tiếng tại Milan với tư cách là Giám đốc nghệ thuật kiêm nhà điêu khắc chính.

Bước ngoặt năm 1970 và cuộc thi phòng kín của FIFA

Năm 1970, sau khi Đội tuyển Brazil vô địch World Cup lần thứ ba trong lịch sử, theo quy định của FIFA lúc bấy giờ, họ được quyền sở hữu vĩnh viễn chiếc cúp Jules Rimet. Điều này bắt buộc FIFA phải sớm tìm ra một biểu tượng thay thế, một chiếc cúp với thiết kế hoàn toàn mới cho giải đấu tiếp theo vào năm 1974.

Đầu năm 1971, FIFA tổ chức một cuộc thi thiết kế trên phạm vị toàn thế giới. Cơ quan này nhận được tổng cộng 53 bản thảo từ các nghệ sĩ thuộc 25 quốc gia. Trong khi hầu hết các nghệ sĩ khác gửi đến các bản vẽ phẳng trên giấy, Silvio Gazzaniga lại chọn một lối đi khác biệt.

Ông giam mình trong một studio nhỏ ở khu phố nghệ sĩ thuộc Milan, miệt mài khắc họa và nhào nặn. Thay vì gửi bản vẽ, ông gửi đến một mô hình đúc bằng đất sét (plasticine) để các quan chức FIFA có thể trực tiếp chạm vào và cảm nhận chiều sâu không gian của tác phẩm.

Chủ tịch FIFA lúc bấy giờ là Sir Stanley Rous đã bị chính tư duy đột phá đó thuyết phục. Mô hình của Gazzaniga sau đó chính thức được lựa chọn để làm chiếc cúp mới cho ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh.

Silvio Gazzaniga đang chế tác mô hình chiếc cúp vô địch World Cup

Triết lý thiết kế

Trái ngược với chiếc cúp Jules Rimet mang những đường nét vuông vức giống như một viên ngọc được mài sắc cạnh, tác phẩm của Gazzaniga mang hơi hướng của một bức tượng điêu khắc cổ điển với những đường nét chuyển động mềm mại và tràn đầy năng lượng.

Về ý nghĩa của chiếc cúp, Silvio Gazzaniga từng tự tay viết lại triết lý thiết kế của mình: “Những đường nét uốn lượn vươn lên theo hình xoắn ốc từ phần nền để đỡ lấy quả địa cầu. Từ sự chuyển động năng động đó, hình ảnh hai lực sĩ hiện lên ở khoảnh khắc vỡ òa của chiến thắng. Quả địa cầu phía trên vừa đại diện cho thế giới, vừa mang dáng dấp của một quả bóng đá.”

Đối với ông, nỗ lực chiến thắng không phải là thành quả của một cá nhân biệt lập. Đó là lý do ông khắc họa hai lực sĩ – tượng trưng cho hai đội bóng, hai ý chí đối nghịch nhưng lại đang hòa quyện và cùng nhau nâng đỡ cả thế giới. Đó là biểu tượng của sức mạnh, sự thanh thoát, tốc độ và sự gắn kết của nhân loại thông qua thể thao.

Di sản đồ sộ

Nhiều người hâm mộ bóng đá lầm tưởng rằng Silvio Gazzaniga cả đời chỉ làm ra một chiếc cúp World Cup. Trên thực tế, nhờ cú hích lịch sử năm 1971, danh tiếng của ông vươn tầm thế giới và ông chính là tác giả của hàng loạt biểu tượng danh giá khác mà chúng ta vẫn thấy trên các chương trình thể thao mỗi tuần:

• Cúp UEFA Cup: Chiếc cúp bạc đặc trưng của giải đấu mà ngày nay là UEFA Europa League.
• Siêu cúp châu Âu (UEFA Supercompetition Cup): Biểu tượng vinh quang mà các nhà vô địch Champions League và Europa League tranh tài hàng năm.
• Ông là người thiết kế cúp vô địch thế giới cho Liên đoàn Bóng chày Quốc tế (IBAF), Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế (FIVB) và giải Vô địch Thế giới môn Đua xe trượt tuyết (Bobsleigh).
• Biểu tượng quốc gia Ý (2011): Dưới sự bảo trợ của Tổng thống Ý Giorgio Napolitano, Silvio được chính phủ đặt hàng thiết kế chiếc cúp đặc biệt kỷ niệm 150 năm ngày thống nhất nước Ý.

Silvio bên những biểu tượng do chính tay ông thiết kế

Gia đình và cuộc sống riêng

Trái ngược với sự hoành tráng, xa hoa của những chiếc cúp rực rỡ dưới ánh đèn sân vận động, Silvio Gazzaniga ngoài đời là một người đàn ông vô cùng hướng nội, giản dị với tình yêu thiên nhiên. Ông có niềm đam mê lớn với việc đi bộ đường dài trên núi, chụp ảnh phong cảnh, xe thể thao và máy bay.

Hậu phương lớn nhất trong cuộc đời ông là bà Elsa, người vợ đã kết hôn và gắn bó cùng ông suốt hơn 60 năm. Ông luôn trìu mến gọi bà là “tình yêu lớn nhất và là người bạn đồng hành trong nghệ thuật” của mình. Hai vợ chồng có với nhau hai người con: con gái Gabriella và con trai Giorgio.

Silvio từng chia sẻ một chi tiết vô cùng xúc động về gia đình, chiếc cúp World Cup đối với các con của ông giống như “một cô em gái nhỏ bằng vàng” trong nhà. Bởi lẽ trong suốt năm 1971, cả gia đình đã quen với việc nhìn thấy Silvio giam mình trong phòng làm việc, cả người lấm lem bụi đất sét và những bản phác thảo để thai nghén ra nó.

Cứ sau mỗi kỳ World Cup, khi chiếc cúp gốc được gửi ngược từ Zurich về lại xưởng đúc Bertoni tại Milan để bảo dưỡng và khắc tên nhà vô địch mới, Silvio lại được hội ngộ với ‘đứa con tinh thần’ của mình. Hình ảnh cụ ông tóc bạc trắng ở tuổi ngoài 90, lặng lẽ ôm chặt chiếc cúp vàng ròng trong xưởng đúc năm nào, chính là minh chứng cho thấy vinh quang đích thực không chỉ dành riêng những người chiến thắng mà còn thuộc về người đã tạo ra nó.

Vào ngày 31/10/2016, Silvio Gazzaniga đã qua đời một cách thanh thản trong giấc ngủ tại nhà riêng ở Milan, hưởng thọ 95 tuổi. Ông ra đi nhẹ nhàng, để lại cho nhân loại một di sản vĩnh cửu mà cứ mỗi 4 năm một lần, cả thế giới lại phải thổn thức vì nó.